Ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ψαχνών:«Ένα λαμπρό αρχιτεκτονικό κόσμημα ναοδομίας των αρχών του 20ου αιώνα»

του Νικόλαου Καρατζά

Σήμερα, εορτάζει ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος της κεντρικής πλατείας στα Ψαχνά Ευβοίας και αποτελεί ένα λαμπρό αρχιτεκτονικό κόσμημα ναοδομίας των αρχών του 20ου αι. Με το επιβλητικό του μέγεθος και την ξεχωριστή του θέση στην κεντρική πλατεία των Ψαχνών κυριαρχεί μεταξύ των κτιρίων.

Κατασκευάστηκε στις αρχές του 20ου αι. από Σαμιώτες μάστορες, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στα Ψαχνά μετά τις ανταλλαγές των πληθυσμών του 1862 μεταξύ της Τουρκίας και του Ελληνικού κράτους. Σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων, η κατασκευή του ξεκίνησε γύρω στο 1890 και ολοκληρώθηκε το 1901, όπου έγιναν και τα εγκαίνια του ναού στις 15 Οκτωβρίου του ίδιου έτους. Το έτος 1912, έγινε επίσημα η δεύτερη ενορία της πόλης των Ψαχνών, καθώς ο ναός του Αγίου Νικολάου δεν επαρκούσε πλέον για τον πλήθος των πιστών.
Η αρχιτεκτονική του ναού, αντιγράφει πιστά τον Βυζαντινό ρυθμό του εγγεγραμμένου σταυροειδούς μετά τρούλου και οι διαστάσεις του είναι γύρω στα 9×18μ. Ο ρυθμός αυτός έχει ως βάση την καλύτερη οργάνωση του τελετουργικού της λατρείας, αλλά και την τελειότερη προσαρμογή και έκφραση του εικονογραφικού προγράμματος.

Πρόκειται για ένα ναό με πλινθοπερίκλειστη τοιχοδομία και πλήθος κεραμοπλαστικών διακοσμητικών στοιχείων. Σε αυτόν τον τύπο τονίζεται ο οκταγωνικός κεραμοσκεπής τρούλος, ο οποίος προβάλει μεγαλοπρεπής, με κομψότητα και χάρη. Βρίσκεται στο κέντρο του ναού και στηρίζεται από τέσσερις καμάρες, οι οποίες αποτελούν τις κεραίες ενός ισοσκελούς σταυρού. Στις τέσσερις άκρες του κτιρίου σχηματίζονται γωνίες, όπου διαμορφώνονται μικροί χώροι για να εξουδετερώνονται οι ωθήσεις από το βάρος των καμαρών. Έτσι ο σταυρός εγγράφεται σε ορθογώνιο. Τα γωνιαία διαμερίσματα συνήθως επιστέφονταν με σταυροθόλια, τρουλίσκους ή αψίδες. Η εξωτερική μορφή του ναού πιο οργανική, καθώς διαγράφεται πιο καθαρά στη στέγη το σχήμα του σταυρού που φέρει τον τρούλο και οι κεραίες του σταυρού εκφράζονται και στις πλάγιες όψεις.

Εξωτερικά η τοιχοποιία είναι διακοσμητική και γίνεται ορατή μέσω της κεραμοπλαστικής διακόσμησης του ναού, καθώς διακρίνονται οι δυο ζώνες με την οδοντωτή διακόσμηση, οι οποίες περιτρέχουν τον ναό. Επίσης, με περίτεχνη διακόσμηση έχουν αποδοθεί τα επάλληλα τρίλοβα παράθυρα των κεραιών στη δυτική, τη βόρεια και τη νότια πλευρά. Την ανατολική πλευρά κοσμεί μια τρίπλευρη αψίδα με φεγγίτες κατά μήκος της κάθε πλευράς. Χαρακτηριστικό της εξωτερικής όψης, οι λαξευμένοι γωνιόλιθοι, οι οποίοι ήταν εντοιχισμένοι σταυρωτά, σε κάθε γωνία του ναού ενισχύοντας την στατικότητά του.

Ο συμβολισμός του ρυθμού αυτού είναι ότι το τετράγωνο μέσα στο οποίο εγγράφεται ο σταυρός (σταυρική θυσία – Ανάσταση) συμβολίζει τη γη και ο τρούλος συμβολίζει τον ουρανό. Αυτά τα δυο σχήματα συμβολίζουν το κτιστό και το άκτιστο, επομένως την ανθρώπινη και τη θεϊκή φύση του Χριστού.

– Καρατζάς Ν., Μαντζώρου Ι., Καραγκούνη Ν., Τσίρης Α., Τουριστικός -Ιστορικός -Ενημερωτικός οδηγός -Δήμου Διρφύων Μεσσαπίων, 2019.
– Γ. Αν. Γεωργίου, Σελίδες από την ιστορία του Δήμου Ψαχνών, Ψαχνά. 1997.