Έρχονται νέα πρόστιμα: Στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο η Ελλάδα για 66 ΧΥΤΑ

Αντιμέτωπη με τον κίνδυνο νέων ευρωπαϊκών κυρώσεων βρίσκεται η Ελλάδα για τη διαχείριση των αποβλήτων, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να παραπέμψει εκ νέου τη χώρα στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κρίνοντας shed εξακολουθούν να υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις στην εφαρμογή των κανόνων για την υγειονομική ταφή και την επεξεργασία των αστικών αποβλήτων.

Η νέα παραπομπή αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για την Τοπική Αυτοδιοίκηση, καθώς οι Δήμοι βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της συλλογής και διαχείρισης των αστικών αποβλήτων, την ώρα που η χώρα εξακολουθεί να εμφανίζει πολύ υψηλή εξάρτηση από την ταφή και χαμηλές επιδόσεις στη χωριστή συλλογή και την ανακύκλωση.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που συνοδεύουν την υπόθεση, από τους 81 χώρους υγειονομικής ταφής που παρέμεναν υπό εξέταση, οι 66 –ποσοστό περίπου 81%– δεν πληρούν τις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Παράλληλα, διαπιστώνεται ότι δεν έχει εξασφαλιστεί επαρκής δυναμικότητα για την κατάλληλη επεξεργασία των σύμμεικτων αστικών αποβλήτων πριν από την τελική διάθεσή τους.

Από το 2021 η διαδικασία κατά της Ελλάδας

Η υπόθεση δεν είναι νέα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε αποστείλει προειδοποίηση στην Ελλάδα ήδη από τον Νοέμβριο του 2021, έχοντας τότε εντοπίσει προβλήματα σε 84 χώρους υγειονομικής ταφής. Παράλληλα είχε επισημάνει ότι η χώρα δεν είχε εξασφαλίσει ένα ολοκληρωμένο και επαρκές δίκτυο εγκαταστάσεων διαχείρισης αποβλήτων, ώστε η επεξεργασία και η τελική διάθεσή τους να πραγματοποιούνται σύμφωνα με τις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Τον Δεκέμβριο του 2024 ακολούθησε αιτιολογημένη γνώμη της Επιτροπής. Στο διάστημα που μεσολάβησε τρεις από τους χώρους έκλεισαν. Ωστόσο, σύμφωνα με την αξιολόγηση της Επιτροπής, 66 από τους υπόλοιπους 81 εξακολουθούν να μη συμμορφώνονται, με αποτέλεσμα η υπόθεση να οδηγηθεί πλέον στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι δύο ευρωπαϊκές Οδηγίες

Στο επίκεντρο βρίσκονται δύο βασικά νομοθετήματα της ΕΕ:

• η Οδηγία 1999/31/ΕΚ για την υγειονομική ταφή των αποβλήτων, και
• η Οδηγία 2008/98/ΕΚ – πλαίσιο για τα απόβλητα.

Η πρώτη καθορίζει τους όρους λειτουργίας των χώρων υγειονομικής ταφής και προβλέπει, μεταξύ άλλων, ότι τα απόβλητα πρέπει να έχουν υποβληθεί σε επεξεργασία πριν οδηγηθούν προς ταφή.

Η δεύτερη θεσπίζει το συνολικό πλαίσιο για την πρόληψη, την επαναχρησιμοποίηση, την ανακύκλωση, την ανάκτηση και τελικά τη διάθεση των αποβλήτων, με στόχο την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος.

Το ζήτημα που θέτει η Κομισιόν αφορά επομένως όχι μόνο την κατάσταση των ίδιων των ΧΥΤΑ, αλλά ολόκληρη την αλυσίδα διαχείρισης πριν από την ταφή.

Η Ελλάδα εξακολουθεί να «θάβει» πάνω από το 80% των απορριμμάτων

Η μεγάλη αδυναμία του ελληνικού συστήματος παραμένει η εξαιρετικά υψηλή εξάρτηση από την ταφή. Η Ελλάδα ανακυκλώνει περίπου 18,5% των αστικών αποβλήτων, ενώ περισσότερο από 80% εξακολουθεί να καταλήγει σε ταφή. Η απόσταση από τους ευρωπαϊκούς στόχους παραμένει μεγάλη. Για την ανακύκλωση των αστικών αποβλήτων ο στόχος ανέρχεται σε 60% έως το 2030 και 65% έως το 2035, ενώ παράλληλα προβλέπεται δραστικός περιορισμός της υγειονομικής ταφής. Πρόκειται για μια εξέλιξη που αυξάνει την πίεση προς ολόκληρο το σύστημα διαχείρισης απορριμμάτων και κατ’ επέκταση προς τους Δήμους, οι οποίοι καλούνται να ενισχύσουν τη χωριστή συλλογή και να μειώσουν τις ποσότητες σύμμεικτων αποβλήτων.

Το μεγάλο κενό στα βιοαπόβλητα

Ιδιαίτερα προβληματική παραμένει η εικόνα στη χωριστή συλλογή. Παρότι η χωριστή συλλογή χαρτιού, μετάλλων, πλαστικού και γυαλιού προβλέπεται εδώ και χρόνια και ακολούθησαν οι υποχρεώσεις για τα βιολογικά απόβλητα και τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα, οι επιδόσεις παραμένουν χαμηλές. Χαρακτηριστικό είναι ότι το 2022 μόλις περίπου 18% των συνολικών αστικών αποβλήτων συλλεγόταν χωριστά. Κρίσιμο ζήτημα αποτελούν τα βιοαπόβλητα, τα οποία αντιπροσωπεύουν περίπου 37% των αστικών αποβλήτων. Η χωριστή συλλογή τους δεν έχει αναπτυχθεί στον απαιτούμενο βαθμό σε εθνικό επίπεδο, παρότι μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά τόσο στην αύξηση των ποσοστών ανακύκλωσης όσο και στη μείωση των ποσοτήτων που οδηγούνται σε ταφή.

Οι υποδομές που δεν ολοκληρώθηκαν

Σημαντικές καθυστερήσεις καταγράφονται και στις απαιτούμενες υποδομές. Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, από 33 εγκαταστάσεις διαχείρισης αποβλήτων που είχαν σχεδιαστεί για την περίοδο 2011–2024, μόλις οκτώ είχαν κατασκευαστεί και λειτουργούσαν, ενώ άλλες τέσσερις προϋπήρχαν. Οι υπόλοιπες 25 εγκαταστάσεις βρίσκονταν σε διαφορετικά στάδια υλοποίησης. Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η εικόνα στις εγκαταστάσεις επεξεργασίας χωριστά συλλεγόμενων βιοαποβλήτων: από τις 28 εγκαταστάσεις που είχαν προβλεφθεί, μόλις τρεις λειτουργούσαν. Οι καθυστερήσεις στις υποδομές έχουν ιδιαίτερη σημασία για τους Δήμους, καθώς η εφαρμογή πολιτικών χωριστής συλλογής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ανάπτυξη δημοτικών δικτύων κάδων και αποκομιδής, αλλά και από την ύπαρξη επαρκών τελικών εγκαταστάσεων επεξεργασίας.

Ευρωπαϊκά κονδύλια που δεν αξιοποιήθηκαν πλήρως

Παράλληλα, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο είχε επισημάνει προβλήματα και στην αξιοποίηση των διαθέσιμων ευρωπαϊκών πόρων. Την περίοδο 2014–2020 η Ελλάδα αξιοποίησε περίπου το 76% των διαθέσιμων κονδυλίων πολιτικής συνοχής για έργα διαχείρισης αποβλήτων, έναντι περίπου 91% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Σε δείγμα 16 έργων που εξετάστηκε σε τέσσερα κράτη-μέλη, τα 13 παρουσίαζαν σημαντικές καθυστερήσεις, μεταξύ των οποίων και όλα τα ελληνικά έργα του δείγματος. Οι καθυστερήσεις κυμαίνονταν από τρεις μήνες έως έξι χρόνια.

«Πληρώνω όσο Πετάω»: Θεσμοθετημένο, αλλά περιορισμένο

Ανοιχτό παραμένει και το ζήτημα της εφαρμογής του συστήματος «Πληρώνω όσο Πετάω» (PAYT). Παρότι το εργαλείο έχει θεσμοθετηθεί, η εφαρμογή του μέχρι σήμερα παραμένει περιορισμένη και τα δημοτικά τέλη εξακολουθούν κατά κανόνα να συνδέονται με τα τετραγωνικά μέτρα των ακινήτων και όχι με την πραγματική ποσότητα των παραγόμενων αποβλήτων. To marketplace του Ψηφιακού Μετασχηματισμού περιελάμβανε το «Πληρώνω όσο Πετάω» αλλά ελάχιστοι δήμοι το αξιοποίησαν αν και αποτελεί βασικό πρόβλημα για τους δήμους το οποίο οδηγεί σε οικονομική αφαίμαξη.

Το τέλος ταφής και οι 164 Δήμοι στο ΣτΕ

Την ίδια στιγμή, το τέλος ταφής αποτελεί ένα από τα πλέον κρίσιμα οικονομικά ζητήματα για την Αυτοδιοίκηση. Το τέλος είχε θεσπιστεί ήδη από το 2012, αλλά άρχισε να επιβάλλεται το 2022 με 20 ευρώ ανά τόνο. Το 2025 ανήλθε στα 35 ευρώ ανά τόνο, ενώ από το 2026 προβλέπεται διαφοροποίηση του ύψους του ανάλογα με τις υποδομές διαχείρισης που λειτουργούν σε κάθε Περιφέρεια. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο έχει επισημάνει ότι το ύψος του εξακολουθεί να είναι χαμηλότερο από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Από την άλλη πλευρά, 164 Δήμοι έχουν προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αμφισβητώντας τη συνταγματικότητα του μέτρου και προβάλλοντας, μεταξύ άλλων, το επιχείρημα ότι δεν έχουν αναπτυχθεί εγκαίρως οι απαραίτητες υποδομές επεξεργασίας ώστε να έχουν πραγματική δυνατότητα δραστικού περιορισμού της ταφής.

Το προηγούμενο των εκατομμυρίων

Η νέα παραπομπή δημιουργεί εύλογη ανησυχία και λόγω του ιστορικού καταδικών της Ελλάδας σε υποθέσεις αποβλήτων. Σε προηγούμενη υπόθεση, το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης επέβαλε στην Ελλάδα κατ’ αποκοπήν χρηματική κύρωση 5,5 εκατ. ευρώ, καθώς και 12.500 ευρώ για κάθε ημέρα καθυστέρησης έως την πλήρη συμμόρφωση, λόγω μη εφαρμογής προηγούμενης απόφασης που αφορούσε χώρο υγειονομικής ταφής εντός προστατευόμενης περιοχής. Η νέα παραπομπή δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχουν ήδη επιβληθεί αντίστοιχα πρόστιμα. Ανοίγει, όμως, έναν νέο δικαστικό κύκλο σε έναν τομέα στον οποίο η χώρα έχει ήδη βρεθεί επανειλημμένα αντιμέτωπη με ευρωπαϊκές διαδικασίες παράβασης.

Το πρόβλημα επιστρέφει στους Δήμους

Για την Τοπική Αυτοδιοίκηση, η εξέλιξη αναδεικνύει ένα σύνθετο πρόβλημα: οι Δήμοι καλούνται να μειώσουν τα σύμμεικτα απορρίμματα, να αυξήσουν τη χωριστή συλλογή, να οργανώσουν τη συλλογή βιοαποβλήτων, να εφαρμόσουν νέα οικονομικά εργαλεία και ταυτόχρονα να επιβαρύνονται με το τέλος ταφής, ενώ σε πολλές περιοχές οι απαιτούμενες εγκαταστάσεις επεξεργασίας δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί στον απαιτούμενο βαθμό.

Η παραπομπή της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για τους 66 μη συμμορφούμενους χώρους ταφήςεπαναφέρει επομένως στο προσκήνιο όχι απλώς ένα περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά ένα από τα μεγαλύτερα θεσμικά, οικονομικά και επιχειρησιακά προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει η Τοπική Αυτοδιοίκηση τα επόμενα χρόνια.

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι εάν η χώρα θα μπορέσει να επιταχύνει την ανάπτυξη των υποδομών και, κυρίως, να μεταφέρει το βάρος της διαχείρισης από την ταφή στην πρόληψη, την επαναχρησιμοποίηση, τη χωριστή συλλογή και την ανακύκλωση, πριν η νέα ευρωπαϊκή παραπομπή μετατραπεί σε ακόμη μία ιδιαίτερα δαπανηρή καταδίκη.