Η ανακάλυψη ελληνικής επιγραφής και τα στοιχεία για την ακριβή τοποθεσία του Ναού του Ήλιου

Η ανακάλυψη μιας ελληνικής επιγραφής στη βάση ενός κίονα κατά τη διάρκεια εργασιών αποκατάστασης στο Μεγάλο Τέμενος της Χομς, στη Συρία, αναζωπύρωσε την ακαδημαϊκή αντιπαράθεση σχετικά με την ακριβή τοποθεσία του Ναού του Ήλιου, ο αρχιερέας του οποίου ανήλθε στον ρωμαϊκό αυτοκρατορικό θρόνο τον 3ο αιώνα με το όνομα Ηλιογάβαλος.

Η πόλη, γνωστή στην αρχαιότητα ως Έμεσα και πρωτεύουσα της ομώνυμης επαρχίας, φημίζεται εδώ και αιώνες για τα ιστορικά της ορόσημα, και το μεγάλο τέμενός της, με την οβάλ διάταξη και το ορθογώνιο σχέδιο, αποτελεί ένα από τα πιο εξέχοντα μνημεία της.

Η σημασία της αποκρυπτογράφησης
Η ανακάλυψη, η οποία έγινε κάτω από έναν από τους κίονες του κτιρίου, αποκτά πρόσθετη σημασία καθώς η τοποθεσία κατέχει επίσης συμβολική αξία συνδεδεμένη με τον Ζενγκίδη ηγεμόνα Νουρ αλ-Ντιν κατά τον 12ο αιώνα και, σύμφωνα με την παράδοση, εδράζεται πάνω από τα ερείπια μιας εκκλησίας αφιερωμένης στον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή.

Επί δεκαετίες, οι ιστορικοί αμφιταλαντεύονταν για το αν το τέμενος, το οποίο ακολουθεί ένα ορθογώνιο αρχιτεκτονικό σχήμα, είχε πράγματι ανεγερθεί πάνω από τα ερείπια του ναού που ήταν αφιερωμένος στην ηλιακή θεότητα της Έμεσας, όμως η έλλειψη οριστικών αποδείξεων είχε αφήσει το ζήτημα ανεπίλυτο.

Τώρα, μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο αρχαιολογικό περιοδικό Shedet, με συγγραφέα τον καθηγητή Maamoun Saleh Abdulkarim, καθηγητή αρχαιολογίας και ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σάρτζα, υποστηρίζει ότι η επιγραφή αποτελεί ένα αποφασιστικό βήμα για την αποσαφήνιση της προέλευσης αυτής της μουσουλμανικής τοποθεσίας η οποία, σύμφωνα με την ενισχυόμενη πλέον υπόθεση, ξεκίνησε ως παγανιστικό ιερό, αργότερα έγινε χριστιανική εκκλησία και τελικά μετατράπηκε σε ισλαμικό τόπο λατρείας.

Η επιγραφή παρέμενε θαμμένη κάτω από το δάπεδο του τεμένους μέχρι που οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2016 την έφεραν στο φως, αν και η αστάθεια στη Συρία καθυστέρησε τη λεπτομερή ανάλυσή της.

Τον Μάιο εκείνου του έτους, ο ιστορικός Abdulhadi Al-Najjar δημοσίευσε στη σελίδα του στο Facebook μια πρώτη απόδοση του κειμένου της επιγραφής, το οποίο χαρακτηρίζεται από έναν ηρωικό και στρατιωτικό τόνο που περιγράφει έναν πολεμιστή ηγεμόνα παρομοιαζόμενο με τον άνεμο, την καταιγίδα και τη λεοπάρδαλη, ικανό να νικά τους εχθρούς του και να επιβάλλει φόρο υποτέλειας με σταθερή βασιλική εξουσία.

Το αρχαιολογικό πλαίσιο και τα ευρήματα
Το κομμάτι, το οποίο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της βάσης ενός κίονα, είναι σκαλισμένο απευθείας πάνω στην επιφάνεια του γρανίτη και έχει διαστάσεις ένα επί ένα μέτρο στη βάση του, με την ενεπίγραφη πλάκα να καταλαμβάνει περίπου 75 εκατοστά της πρόσοψης, ενώ τα υπόλοιπα 25 εκατοστά αντιστοιχούν σε στοιχεία του διακοσμητικού πλαισίου.

Η αρχαιολόγος Teriz Lyoun, επικεφαλής του Τμήματος Ανασκαφών στη Χομς, εξήγησε ότι η γραφή που διακρίνεται στην εικόνα της επιγραφής φαίνεται συμμετρική, επίσημη και με αποστάσεις σε οριζόντιες γραμμές, ένα στυλ κοινό σε αναμνηστικά ή αναθηματικά κείμενα, και ότι το σχέδιο είναι οργανωμένο σε ευθείες γραμμές με ένα διακοσμητικό επάνω περιθώριο.

Ο καθηγητής Abdulkarim μελέτησε την επιγραφή με στόχο να ανιχνεύσει μια σύνδεση ανάμεσα στο σημερινό τέμενος και τα παγανιστικά και χριστιανικά ιερά που ενδεχομένως προϋπήρξαν αυτού, τονίζοντας ότι εάν επιβεβαιωθεί η συσχέτισή της με τον συμβολισμό της ηλιακής λατρείας, αυτό θα αποτελούσε απόδειξη της χωρικής συνέχειας μεταξύ του παγανιστικού περιβόλου και των μεταγενέστερων θρησκευτικών δομών που χτίστηκαν στην ίδια τοποθεσία.

Η θρησκευτική ιστορία αποτυπώνεται στην αρχιτεκτονική
Αυτά τα στοιχεία θα ενίσχυαν τη θέση ότι ο θρησκευτικός μετασχηματισμός στην Έμεσα συντελέστηκε μέσω της αρχιτεκτονικής επιβολής και της επανερμηνείας των ιερών χώρων και όχι μέσω μιας ριζικής ρήξης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για διεπιστημονική συνεργασία μεταξύ της αρχαιολογίας, της επιγραφικής, της ιστορίας της αρχιτεκτονικής και της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η έρευνα τοποθετεί την Έμεσα, τη σημερινή Χομς, σε τρεις κύριες θρησκευτικές φάσεις που περιλαμβάνουν τον παγανισμό, τον χριστιανισμό και το ισλάμ, προσφέροντας έτσι μια μοναδική διαχρονική μελέτη του θρησκευτικού μετασχηματισμού, της πολιτισμικής ανθεκτικότητας και της διαστρωματωμένης αστικής ταυτότητας στο πλαίσιο της αρχαιολογίας της Εγγύς Ανατολής.

Ο Abdulkarim εξετάζει την εξέλιξη της θρησκευτικής ζωής στην Έμεσα κατά τη ρωμαϊκή περίοδο και την Ύστερη Αρχαιότητα, δείχνοντας πώς το θρησκευτικό τοπίο της πόλης μετατοπίστηκε από τη λατρεία τοπικών θεών, όπως ο Ελαγάβαλος, στην ευρεία αποδοχή του Χριστιανισμού τον 4ο αιώνα.

Μια διαδικασία που διαμορφώθηκε από πολιτικούς και κοινωνικούς παράγοντες, αποκαλύπτοντας μια περίπλοκη ιστορία ανοχής και συγκρούσεων που επέτρεψε στον Χριστιανισμό να ακμάσει.

H ρωμαϊκή ταυτότητα της Εμέσας
Το ελληνικό κείμενο περιέχει αρκετές γραμματικές ανωμαλίες, ένα κοινό φαινόμενο στη Συρία κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, όπου τα αραμαϊκά, και όχι τα ελληνικά, ήταν η κυρίαρχη ομιλούμενη γλώσσα.

Ο Abdulkarim σημειώνει ότι αυτή η επιγραφή, αν και έχει επικό χαρακτήρα και δεν είναι βαθιά λεπτομερής, παρέχει ενδείξεις για τη σύνδεση μεταξύ του τεμένους και ενός παγανιστικού κτιρίου που θα μπορούσε κάλλιστα να είναι ο Ναός του Ήλιου, δεδομένου μάλιστα ότι οι ερευνητές έχουν προτείνει προ πολλού αυτόν τον συσχετισμό.

Κάθε νέα επιγραφή της ρωμαϊκής περιόδου που ανακαλύπτεται σε αυτή την τοποθεσία θα συμβάλλει στη διεύρυνση των γνώσεων επί του θέματος.

Η ρωμαϊκή ταυτότητα της Έμεσας ήταν ριζωμένη στον παγανισμό και η πνευματική της ζωή περιστρεφόταν γύρω από τον Ελαγάβαλο, την τοπική ηλιακή θεότητα το όνομα της οποίας υιοθετήθηκε από τον αυτοκράτορα.

Ο ναός αποτελούσε το κεντρικό σημείο αναφοράς για τις εποχιακές γιορτές και τις θρησκευτικές δραστηριότητες σε ολόκληρη την περιοχή.

Η σταδιακή μετάβαση προς τον Χριστιανισμό
Το αξίωμα του αρχιερέα αυτής της λατρείας συγκέντρωσε τόση δύναμη, ώστε ένα από τα μέλη της έγινε Ρωμαίος αυτοκράτορας το έτος 218, υιοθετώντας ακριβώς το όνομα Ηλιογάβαλος και επιχειρώντας να επιβάλει τον συριακό θεό του ως την υπέρτατη θεότητα της Αυτοκρατορίας.

Ωστόσο, η θρησκευτική αλλαγή στην Έμεσα δεν ήταν απότομη, καθώς Χριστιανοί και παγανιστές συνυπήρχαν για γενιές, ακριβώς όπως αιώνες αργότερα το Ισλάμ και ο Χριστιανισμός συνυπάρχουν στη Χομς και σε ολόκληρη τη Συρία.

Η μελέτη του καθηγητή Abdulkarim, αναλύοντας την επιγραφή και το πλαίσιο αυτής, συμβάλλει στην επίλυση ενός ερωτήματος που απασχολεί τους ειδικούς για σχεδόν έναν αιώνα, αποσαφηνίζοντας την ακριβή τοποθεσία του ναού και αποδεικνύοντας ότι η θέση αυτή έγινε αργότερα εκκλησία και στη συνέχεια τέμενος μετά την ισλαμική κατάκτηση — μια εξέλιξη που έχει καταγραφεί επίσης στα κείμενα των Αράβων ιστορικών.

Η Έμεσα, τελικά, δεν διέγραψε το παρελθόν της αλλά το επανερμήνευσε, και ο αρχαίος Ναός του Ήλιου, αφιερωμένος στον Ελαγάβαλο, επιβίωσε πέρα από τις διαδοχικές θρησκευτικές μεταβάσεις ως η συμβολική και πολιτική καρδιά μιας πόλης που κατάφερε να διαπραγματευτεί ανάμεσα στις αρχαίες και τις αναδυόμενες πεποιθήσεις, μετασχηματίζοντας όχι μόνο τα ιερά οικοδομήματα, αλλά και τις δυναμικές της εξουσίας, την ταυτότητα και τον αστικό χώρο.

Πηγή:enikos.gr

Φωτογραφία: Teriz Lyoun